OSOBY ZAGINIONE W WYNIKU PRZESTĘPSTW

Zaginięcia stanowią jedno z najbardziej złożonych zjawisk społecznych, prawnych i kryminologicznych. Choć wiele przypadków ma charakter dobrowolny lub losowy, szczególnej analizie poddaje się zaginięcia będące wynikiem przestępstw. Nie są to zdarzenia przypadkowe, lecz konsekwencje czynów zabronionych, np. porwań, handlu ludźmi, zabójstw czy innych form działalności przestępczej.

 

Z perspektywy kryminologicznej zaginięcie o podłożu kryminalnym jest zdarzeniem szczególnie trudnym do jednoznacznej kwalifikacji na początkowym etapie postępowania. Organy ścigania często nie dysponują wystarczającymi przesłankami, aby od razu założyć, że doszło do zbrodni. W praktyce oznacza to konieczność równoległego sprawdzania różnych wersji zdarzenia: od zaginięcia dobrowolnego, przez nieszczęśliwy wypadek, aż po udział osób trzecich. Właściwa ocena sytuacji w pierwszych godzinach od zgłoszenia ma kluczowe znaczenie dla powodzenia dalszych czynności poszukiwawczych i procesowych.

Zjawiskiem zaliczanym do zaginięć kryminalnych są porwania, czyli zdarzenia polegające na bezprawnym pozbawieniu człowieka wolności poprzez przymuszenie go do pobytu w określonej lokalizacji.

 

Wyjątkowy w swej złożoności charakter przyjmują zwłaszcza porwania rodzicielskie.

Są to sytuacje, w których jeden z rodziców lub opiekunów prawnych-posiadający władzę rodzicielską-bez zgody drugiego wywozi lub zatrzymuje małoletniego na stałe, pozbawiając drugiego opiekuna prawa do kontaktów z dzieckiem. Według danych Fundacji Itaka, rocznie rejestruje się około 300-400 takich spraw. Wynikają one najczęściej z konfliktów wewnątrzrodzinnych, chęci samowolnego egzekwowania kontaktów z dzieckiem czy chęci odwetu na drugim rodzicu.

Zaginięcie kryminalne może również wystąpić na skutek porwania dla okupu. Jest to przestępstwo polegające na wzięciu i przetrzymywaniu zakładnika w celu wymuszenia określonego zachowania, najczęściej spełnienia żądań finansowych. Dopóki porywacze nie skontaktują się z rodziną, by postawić warunki, zdarzenie to często kwalifikowane jest pierwotnie jako zaginięcie.

Porwania bywają także inicjowane przez zorganizowane grupy specjalizujące się w handlu ludźmi. Ofiarami tego procederu padają najczęściej dzieci i nieletni, ale również dorośli-w szczególności kobiety. Zaginięcia związane z handlem ludźmi wiążą się przeważnie z przymusowym wykorzystywaniem ofiar do pracy seksualnej, niewolniczej pracy lub pozyskiwaniem komórek, tkanek i narządów. Zdarza się jednak, że osoby są „przehandlowywane” w celu zawarcia przymusowego małżeństwa, nielegalnej adopcji czy zmuszania do popełniania drobnych przestępstw.

 

W literaturze kryminologicznej można również spotkać się z pojęciem „zaginięcia wymuszonego”, które jako zjawisko kryminalne wiąże się głównie z wojnami i konfliktami zbrojnymi. Ofiara jest wówczas pozbawiana wolności przez funkcjonariuszy państwowych lub osoby z nimi współpracujące, przy jednoczesnym zatajeniu informacji o jej losie. Ten typ zaginięć dotyczy szczególnie państw pod rządami reżimów totalitarnych. Przykładem mogą być nagłaśniane przez Amnesty International zaginięcia czeczeńskich uchodźców, więzionych przez władze rosyjskie, czy sytuacja w Argentynie w latach 70. i 80. XX wieku. Po zamachu stanu Argentyna mierzyła się z falą zaginięć wymuszonych będących efektem represji politycznych. Organizacje praw człowieka uznają, że bez śladu zginęło wówczas około 30 tysięcy przedstawicieli opozycji, dziennikarzy, związkowców i studentów. Większość z nich nigdy nie wróciła do domów, a świat dowiedział się o skali zbrodni, dzięki nielicznym ocalałym.

 

Najtragiczniejszym scenariuszem w przypadku zaginięcia jest jednak zabójstwo. Wieloletnie zaginięcia osób, które w rzeczywistości padły ofiarą morderstwa, wpływają na wzrost tzw. „ciemnej liczby” przestępstw. Idąc za definicją prof. Brunona Hołysta, ciemna liczba to różnica między liczbą przestępstw faktycznie popełnionych a zarejestrowanych przez organy ścigania. Są to więc zbrodnie, które nie figurują w oficjalnych statystykach kryminalnych jako zabójstwa, lecz jako niewyjaśnione poszukiwania. 

Przyjęcie wersji o możliwym zabójstwie osoby zaginionej nigdy nie jest dla funkcjonariuszy łatwym zadaniem, choć nierzadko już wstępna analiza okoliczności zniknięcia pozwala założyć taki przebieg zdarzeń. Kryminalistyczna praktyka pokazuje, że kluczowym momentem jest rozpoznanie tzw. czerwonych flag, czyli specyficznych sygnałów kłócących się z obrazem dobrowolnego oddalenia się. Należą do nich: nagłe przerwanie rutyny bez przygotowania, pozostawienie dokumentów i leków czy brak aktywności na rachunkach bankowych. Gdy te czynniki wystąpią jednocześnie, śledczy muszą zmienić kwalifikację czynu, co diametralnie zmienia zakres metod operacyjnych.

W literaturze przedmiotu podkreśla się, że policja działa wówczas pod ogromną presją czasu, gdyż sprawca często wykorzystuje pierwsze doby na zacieranie śladów i tworzenie fałszywego alibi. Największym wyzwaniem staje się brak ciała ofiary, co dawniej uważano za przeszkodę nie do pokonania. Współczesna nauka i orzecznictwo wypracowały jednak model procesu poszlakowego, w którym skazanie jest możliwe dzięki wykazaniu, że ofiara nie mogła przetrwać bez kontaktu ze światem, a jedyną osobą mającą motyw i sposobność do zbrodni jest podejrzany.

 

Analiza kryminalna skupia się wówczas na logowaniach telefonów, monitoringu oraz mikrośladach biologicznych, które niemal zawsze pozostają na miejscu zdarzenia. Zjawisko to wiąże się z wielkim obciążeniem psychologicznym dla bliskich, gdyż uznanie zaginięcia za zabójstwo odbiera nadzieję na odnalezienie osoby żywej. Często dopiero po latach, dzięki pracy jednostek Archiwum X, udaje się odnaleźć szczątki w miejscach wcześniej niepodejrzewanych. Determinizm śledczy i rozwój technologii, takich jak badania DNA czy tomografia gruntu, sprawiają, że strategia „braku ciała” staje się coraz mniej skuteczną metodą unikania kary.

 

Wszystkie te formy zaginięć kryminalnych łączy wspólny mianownik: próba trwałego usunięcia jednostki z życia społecznego i prawnego przy jednoczesnym ukryciu śladów przestępstwa. Walka z tym zjawiskiem wymaga od organów ścigania nie tylko zaawansowanej wiedzy technicznej, ale przede wszystkim czujności już na etapie pierwszego zgłoszenia. Skuteczne odróżnienie zaginięcia losowego od czynu o charakterze przestępczym jest jedyną drogą do ograniczenia ciemnej liczby zbrodni i pociągnięcia sprawców do odpowiedzialności, niezależnie od tego, jak skutecznie starali się oni zatrzeć ślady swojego działania.

 

Źródła:

Gruza E., Sołtyszewski I.(red.naukowa), Poszukiwanie osób zaginionych, 2022.

Mieszkalska P., Kryminalistyczno-kryminologiczne aspekty poszukiwania osób zaginionych, 2024.

Ciepłowska J., Zjawisko desaparecidos we współczesnej Ameryce Łacińskiej.(online), 2018, [dostęp: 18.02.2026].

Hołyst B., Kryminologia, 2022.

https://www.amnesty.org.pl/wymuszone-zaginięcia-nadal-przerażającym-elementem-rzeczywistości-w-obu-amerykach/

 

Źródło zdjęcia: Canva